خوانده شدند آن را داخل در اصول اوليه اسلام كردند ( بايد دانست كه در ميان اصول پنجگانه فرقه معتزله دو اصل كه عبارت از عدل و امر به معروف باشد آغازش از همين جاست ) . آراء و افكار معتزله از آغاز قرن دوم تا اواسط قرن سوم رو به ترقى و پيشرفت بود ، دعاة و مبلّغين اين جماعت در تمام ممالك اسلامى پراكنده بودند و نخستين خلفاى عباسى تا الواثق باللّه ( 227 - 232 ) غالبا طرفدار عقايد آنان بودند ، علاوه بر اين در اين مدت ، آزادى افكار و عقايد و توجه به علوم عقلى بيش از پيش وجود داشت ، معتزله در اين دوره در نهايت قدرت بودند و در غالب امور دخالت داشتند و برخى از متعصبان آنان به بهانه‌هايى از قبيل امر به معروف و دفاع از عقيدهء خلق قرآن مزاحم مخالفان خود مىشدند ، همين اشتباه و سختگيرى و مخالفت و مبارزه با عقايد ديگران سبب پيشرفت كار « محدّثين » شد و بعدها فرق متعصّبى مانند حنابله و اشاعره ظهور نمودند و با بىرحمى با افكار و انديشه‌هاى مترقى آنان به جنگ برخاستند . در آن دوره « آزادى عقايد و افكار » كه يكى از ميوه‌هاى گرانبهاى دموكراسى و رشد فرهنگ و تمدن بشرى است ، هنوز مورد تأييد زمامداران و اكثريت مردم نبود ، لازم بود قرنها بگذرد و ميليونها از نفوس بشرى در جريان مبارزات سياسى جان خود را از دست بدهند تا بحث و استدلال جاى تعصّب و جمود و تحميل فكر را بگيرد . سرانجام در اروپا پس از انقلاب كبير فرانسه آزادى عقيده و ايمان جزو حقوق اساسى بشر گرديد . در قرن سوّم هجرى عده‌يى از سران معتزله در بصره و جمعى در بغداد به نشر افكار و آراء خود مىپرداختند . معتزله خود به بيست فرقه تقسيم گرديدند ولى همه شعب معتزله در اصول با هم اختلافى نداشتند و همگى براى اثبات عقايد خود از فلسفه و مباحثات عقلى و منطقى كمك مىگرفتند . پيشرفت معتزله اين جماعت كارشان بالا گرفت و مرتبا جلو رفتند تا در سال 135 هجرى كه « وليد » بر تخت نشست شمارهء افراد اين فرقه به هزارها رسيده بود ، تا به جايى كه از خود خاندان بنى اميه ، يزيد بن وليد همين مذهب را اختيار نمود . وليد وقتى بر سرير خلافت مستقر گرديد به هوسرانى و مىخوارگى پرداخت . يزيد فرزند وليد كه اين وضع را ديد علم مخالفت برافراشت و هزاران تن از معتزله به او پيوستند ، بالاخره وليد ، محصور گرديد و به قتل رسيد . بعد از قتل او ، يزيد به خلافت انتخاب شد و اين اولين روزى است كه اعتزال بر اريكهء سلطنت جا گرفته است . ذكر اين نكته قابل توجه است كه وقتى كه يزيد عليه وليد ، قيام نمود ، يكى از طرفداران او